چندي پيش مطلبي در وبلاگ سوتك تحت عنوان تکلیف امروز ما، چمران یا خمینی نوشته بودم كه مورد مناقشه و بحث جدي بين خوانندگان متن قرار گرفت.

   امّا عنصري در آن نوشته وجود داشت كه آنرا تا حدي به زياده خواهي هاي نفساني شبيه مي كرد. اين موضوع چند بار توسط افراد مختلف به من تذكر داده شد. كم كم با اشارت «مجتبي عرب» و «علي عبدالوهاب» دريافتم كه بخشي از اين نوع اظهارنظرهايم ناخودآگاه ريشه در فضاي اومانيستي و خودمحوري حاكم بر كلاسها و محيطهاي دانشگاهي دارد و در نقاط ظريفي با مباني ناب اسلامي در تضاد قرار مي گيرد. طولي نكشيد كه در جلسه ي پنج شنبه ي پيش، توصيه هاي حكيمانه اي در همين باب از سوي حجۀ الاسلام سيد عباس نبوي به ماهايي كه در شرف طراحي مسير آينده ي زندگيمان هستيم، انجام شد و به ما ثابت كرد كه همواره بايد در صدد اصلاح و تطبيق انديشه هاي خود با مباني ديني و اخلاقي باشيم.

   متن زير-كه به پرونده ي چمران روزنامه شريف نرسيد- به نوعي اصلاح شده ي همان نوشته است كه در اثر هشدارهاي حاج آقا نبوي تصميم به بازنگري در آن گرفتم. مسلماً اين نوشته هم تا حدودي منطبق بر اسلام ناب نيست و با نقدهاي سازنده ي شما انشالله كاملتر خواهد شد.

الگوي اجتماعي جهاد: رهبر-سردار-سرباز

نگاهي تحليلي به سيره ي سردار رشيد اسلام دكتر مصطفي چمران

همه­ي ما از دكتر چمران و زندگي بي­نظير و پرمجاهد اين سردار بزرگ بسيار شنيده­ايم و هر بار بزرگي او را تحسين نموده­ايم. چمران از نظر عاطفه، علم، تواضع، تلاش، صبر و ايثار در منتهاي افق ديد انسانهاي امروزي قرار گرفته است. از اينها صحبت بسيار شده و بسيار خواهد شد. امّا اينبار مي­خواهيم با نگاهي نو شخصيت دكتر چمران را مطالعه كنيم.

   در كتابهاي درسي از مثال حل شده براي تسهيل فهم مباني و اصول مورد نظر تدريس استفاده مي­شود. همه­ي دانشجويان مي­دانند كه مثال محل قرار و سكون نيست. اعداد و پاسخها و عباراتي كه در مثال وجود دارند، نيستند كه به ما مي­آموزند، بلكه «الگوي عملي حل مسأله» است كه در پس اين اعداد و معادله حل كردنها و صفحه سياه كردنها عايد خواننده­ي تيزبين مي­شود. «الگوي حل مسأله»

   چمران يك مثال حل شده است. پر از زيباييهاي ظاهري. امّا در اينها نبايد ماند. چمران بالاتر از يك ستاره­ي درخشنده در تاريخ، يك الگو بود. الگوي عملي تعالي و كمال انسان. الگويي كه فاصله­ي چنداني با ما ندارد و در فضايي بسيار مشابه فضايي كه ما در آن نفس مي­كشيم، زندگي مي­كرده است.

   آنچه مي­خواهم به آن بپردازم الگوي رفتارهاي اجتماعي چمران است. كليد تصميم­گيري­هاي شگفت چمران. تصميم­گيري­هايي كه در چند مقطع لبنان و كردستان و جنگ، چمراني را ساخت كه ما امروز مي­شناسيم و به احترام ياد مي­كنيم.

*

در ميدان جنگ و جهاد سه كاركرد اجتماعي وجود دارد: رهبر، سردار و سرباز

   شيعه از همان روزي كه رسول عظيم الشأن اسلام رحلت كرد و خلافت مولايش علي غصب شد دانست كه رهرو راه علي بودن عجين شده است با مجاهده و تكاپوي روز و خون دل خوردن و ناله­هاي شب. به همين ترتيب شيعه­اي كه 1357 سال شمسي پس از هجرت پيامبر به مدينه، براي اولين بار در كشوري به نام ايران تشكيل حكومت داد، به خوبي مي­دانست كه ادعاي تشيع و زمينه­سازي ظهور ذخيره­ي الهي بر زمين، با جهاد و جنگ هر روزه همراه است.

   جنگ «تمام اسلام با تمام ظلم و جور» در سال 67 با پيام قطعنامه­ي امام، وارد مرحله­ي جديدي شد. اما الگوي حركت همان الگوست. الگوي رهبر-سردار-سرباز

   چمران در اين الگو «سردار» است سرداري در حوزه­ي نظامي. همچون آويني كه در حوزه­ي فرهنگ سردار بود و ميرحسين موسوي كه در حوزه­ي سياست. اين سه نفر را در ميان خيل سرداران لشگر اسلام به عنوان سه شاخص مطرح مي­كنيم و سعي مي­كنيم با در نظر گرفتن عمل آنها الگوي رفتاري مورد نظر را بدست آوريم.

    اوّلين ويژگي چمران به عنوان يك سردار اين بود كه پشت به رهبراني بزرگ و مطمئن داشت. در لبنان امام موسي صدر را يافت و همچون پروانه سالها به دور او مي­گشت. بعد از پيروزي انقلاب خدمت در ركاب بزرگترين رهبر معاصر جهان اسلام، امام خميني را برگزيد. در يك جمله، ولايت­پذيري و انتخاب صحيح دستگاه مختصاتي كه مي­خواهد در آن به اداي وظيفه بپردازد و از چارچوب آن تعدي نكند، اولين شاخصه­ي چمران به عنوان يك سردار ست.

دومين ويژگي كه مكمل ويژگي اول است و دركنار آن نقش ايفا مي­كند، «خلاقيت و استقلال و ابتكار عمل» است. شهيد آويني مي­گويد: «اگر انسانهايي كه مأمور به ايجاد تحوّل در تاريخ هستند خود از معيارهاي عصر خويش تبعيت كنند، ديگر تحوّلي در تاريخ اتفاق نخواهد افتاد» ويژگي مهم سردار كه او را از سرباز متمايز مي­كند اينست كه آماده­ي شنيدن دستور نيست، بلكه خود در چارچوب هدايت رهبر، تشخيص وظيفه مي­كند و بي­پروا شروع به فعاليت مي­كند. شهيد چمران بدون اينكه منتظر ديگران باشد، در سالهاي سخت آغازين جنگ، شخصاً ستاد جنگهاي نامنظم را تشكيل مي­دهد و خود مسئوليتش را به عهده مي­گيرد. شهيد آويني «گروه روايت فتح» را جمع مي­كند و بدون اينكه طلبكار و منتظر بالادستي­ها و پايين­دستي­ها شود، دوربين به دست مي­گيرد و به دل ميدان جنگ مي­زند و به آنچه به عنوان آويني وظيفه­ي خود مي­داند، خالصانه و بي­منت عمل مي­كند. سردار مقهور شرايط اطرافش نمي­شود بلكه خود آنرا رقم مي­زند. سردار به وظيفه­ي خود عمل مي­كند و زياده­خواه و جاه­طلب نيست. سردار به قدري بي­ريا و پاك است كه عمدتاً او را در زمان حياتش به عنوان سرداري كه جبهه­اي جديد در مبارزه آغاز كرده است، نمي­شناسند، بلكه او را سربازي چون باقي مي­دانند و او خود اينگونه مي­پسندد. سردارها بعد از مرگشان است كه جاودان مي­شوند.

*

   دليل اصلي ناكارآمدي­هاي متخصصين و نخبگان امروز كشورمان در صحنه­ي عمل اينست كه جايگاه خود را فراموش كرده­اند. دانشگاهيان كه «خواص» جامعه­ي امروز محسوب مي­شوند، يا خود را سرباز مي­انگارند و منتظر دستوري از بالا هستند كه به ايشان ابلاغ كند كه چه بايد بكنند يا خود را رهبر مي­دانند و در صدد بازتعريف چارچوبهايي جديد و زيرسؤال بردن خط مشي فعلي و ترسيم راهبردهاي كوتاه­مدت و بلندمدت براي بخش­هاي مختلف نظام، از سيستمهاي اقتصادي گرفته تا سياستهاي فرهنگي هستند و به اين ترتيب جايگاه اصلي خويش و وظيفه­ي سنگيني كه در همان حوزه­ي محدود عملشان بر عهده دارند، فراموش مي­كنند. دانشجويان و اساتيد و مسئولين دانشگاه­ها و سازمانها، فرد مسئولتر يا مقام بالاتر يا ساختارها و سيستمهاي موجود را متهم مي­كنند و خود فراموش مي­كنند كه به عنوان سردار، مأمور به تصميم­سازي و طراحي شرايط مناسب براي پيشبرد اهداف كلان ترسيم شده از سوي رهبري و مسئولين بالاتر در همان حوزه­ي اجرايي خود و نسبت به سربازان و پايين­دستي­هاي خود هستند. اينگونه است كه در كشور ما همه از همه مطالبه مي­كنند و مسئولين مدام جاي خود را به همديگر پاس مي­دهند، امّا كاري پيش نمي­رود!

انشاالله كه بتوانيم چمران را نه در سخن بلكه در عمل الگوي خود قرار دهيم.

ياعلي

پانوشت: (در مورد چمران مهدي دادمان هم مطلبي با عنوان چمران از کدامین قبیله است؟ نوشته كه خواندنش خالي از لطف نيست)