« آن کسانی که منتقدان امروز جمهوری اسلامی مقلدان آنها هستند، کجا بودند که ببینند اسلام پرچمدار دانش بود؛ آنه هم نه در دوران حضور پیامبر و امیرالمؤمنینِ ناطقِ به نهج البلاغه، بلکه در روزگاری که که خلفای بنی امیه و بنی عباس بر سر کار بودند؛ یعنی دورانی که ما آنرا دوران انحطاط اسلام به حساب می آوریم. ضرب دست پیامبر و امیرالمؤمنین و بزرگان اسلام در زمینه کشاندن مردم به سمت فرهنگ و کتابخوانی، آنچنان بود که تا چهار، پنج قرن تأثیر خودش را داشت؛ والا اینطور نبود که بگوییم این کار، هنر مثلاً مأمون یا امثال اینها بود؛ نخیر، مسأله به مبانی اسلامی برمی گردد.

   ما امروز می خواهیم آن حکومت و آن نظام و آن فرهنگ و آن تمدن را در کشورمان پیدا و محقق کنیم؛ پس باید به کتاب اهمیت بدهیم »

حضرت آیت الله سیّدعلی خامنه ای

چقدر خوب می شد اگر هر کسی که در موضوعی کتابهایی را می خواند، به معرفی آنها بپردازد تا به بقیه ای که در به در دنبال کتابهای مفید و کاردرست می گردند، کمکی کرده باشد.

   در همین راستا تصمیم گرفتم با توجه به ایام محرم و سالگرد نهضت جهانی ابا عبدالله الحسین(ع) چند عنوان از کتابهای تحلیلی مهمی را که در این زمینه وجود دارد و موفق به مطالعه آنها شده ام، به صورت مقایسه ای معرفی کنم. انشا الله که اظهار نظرهای ضعیف مرا با نظرات خود کامل خواهید کرد.

پی نوشت: از دوستان عزیز خواهشمندم که تا حدی که در توان دارند، به کامل شدن این لیست کمک کنند.

1)  حماسه حسینی(جلد اول): در هر موضوعی ابتدا باید به استاد بزرگوار مرتضی مطهری مراجعه کرد. جامع ترین و کامل ترین کتاب تحلیلی موجود در باب حادثه ی عاشورا (تعبیر استاد حادثه است) از نظر من همین کتاب است. علی رغم اینکه مباحث به صورت سلسله جلسات متعدد سخنرانی عنوان شده اند از نظم و ترتیب قابل قبولی برخوردارند. استاد در نیمه ی اول کتاب به بررسی کامل ماهیت قیام عاشورایی می پردازد و در نیمه ی دوم کتاب مباحث مرتبطی نظیر «امر به معروف و نهی از منکر» و «تبلیغ» را  به صورتی کاملاً مبسوط مطرح می کنند. در انتهای کتاب بحثی تحت عنوان «نقش اهل بیت در قیام عاشورایی» را باز می کنند که به نظر من یکی از قویترین تبیینهای موجود در مورد نقش زن در جامعه اسلامی است. یکی از مهم ترین نکات قوت کتاب ذکر مصیبتهای استاد است که در انتهای هر سخنرانی ایراد می کنند و انصافاً خواندنش از روی کتاب از شنیدن هزار روضه ی بعضی از مداحان فعلی با اجرای زنده، تأثیرگذارتر است.

2)  حسین، عقل سرخ: حسن رحیم پور ازغدی در این کتاب که به نظر من قویترین کتاب او در سری کتابهای منتشرشده از وی (محمد(ص)، علی،حسین و مهدی (سلام الله علیهم اجمعین)) است تحلیل های ارزشمندی از فضای آن روز جامعه اسلامی ارائه می دهد. اگرچه در بعضی قسمت ها مشابهت زیادی با حماسه حسینی به چشم می خورد امّا بخش هایی که در جریان شناسی و تیپ شناسی مردمان آن روزگار از طرف رحیم پور تقریر شده است واقعا منحصر به فرد است. نحوه ی بیان رحیم پور کاملاً روان و به روز است و نوع نگاه او به مسأله بسیار کاربردی و جذاب به نظر می رسد. هرچند جناب رحیم پور نمی تواند به اندازه ی استاد مطهری نظم و ترتیب در سخن را رعایت کند و در بعضی قسمتها با نا هماهنگی های موضوعی و صحبتهای پراکنده مواجه می شویم.

3)  فتح خون: سید شهیدان اهل قلم با حال و هوا و زبان خاص خویش به روایت سفر قافله ی عشق از مکه تا کربلا می پردازد. علی رغم آنکه بعضی معتقدند فتح خون صرفاً تفسیری عرفانی از عاشوراست به نظر حقیر اشارات تحلیلی و هشیار کننده ی سید مرتضی آوینی در جای جای کتاب و انطباق آن با فضای خواننده باعث تأثیرگذاری فوق العاده می شود. هرچند تحلیل های سید اغلب جدید نیستند و عمدتاً برگرفته از کتاب «پس از 50 سال» می­باشند. کتمان نمی کنم که این کتاب، برای کسانی که به دنبال روایتی احساسی تر و عرفانی تر از عاشورا هستند، جذابتر است.

4)  پس از پنجاه سال: استاد سید جعفر شهیدی در کتاب کوچکی که بیشتر به جزوه شبیه است، بدون اینکه وارد جزئیات واقعه کربلا شود، تصویری جامعه شناسانه و بدیع از جامعه آن روز اسلامی ارائه می دهد. اگر نقطه قوت حسین، عقل سرخ را در توصیف احوالات افراد بدانیم، پس از پنجاه سال تصویر جامعی از احوالات جامعه ی اسلامی از پس از رحلت پیامبر تا نهضت حسینی ارائه می دهد که منبع اغلب تحلیلهای موجود در این زمینه است.

5)  حیات فکری و سیاسی امامان شیعه(بخش امام حسین): این کتاب که سیره ی جامع ائمه اطهار به قلم رسول جعفریان است، زاویه نگاه فوق العاده عقل محوری به مسائل دارد. سعی شده تا تمام حرکات و تصمیم گیری های امام حسین(ع) در این کتاب مورد واکاوی و تأیید عقلی قرار بگیرد و از این حیث کتاب قابل توجهی است. امّا نوع تفکر نویسنده در بعضی قسمتها باعث تحلیل های خاصی شده است که تفاوت های آشکاری با تحلیل­های شهید مطهری در حماسه حسینی دارد.

از آنجایی که خود من از کتاب آخر(رسول جعفریان) شروع به مطالعه کردم گرفتار مشکلات ذهنی و اعتقادی متعددی شدم و مدتها طول کشید که بتوانم نظریات شهید مطهری را با آنچه در ذهن از کتابهای دیگر داشتم، جمع بندی کنم. به همین خاطر به همه توصیه می کنم که همیشه از استاد مطهری شروع کنید که در نوع نگاه و طرز تفکر و استقلال نظر همتا ندارد و هم مطمئنتر است.

یاعلی